پترولاتوم چیست؟

پترولاتوم (Petrolatum) ماده‌ای نیمه‌جامد و موم‌مانند است که هنگام موم‌گیری روغن‌های سنگین در پالایشگاه از نفت خام به دست می‌آید و یکی از خوراک‌های اصلی تولید وازلین است. اسم پترولاتوم را هم روی برچسب کرم‌ها و بالم‌های لب می‌بینید و هم در بازار مواد نفتی؛ برای همین خیلی‌ها نمی‌دانند پترولاتوم دقیقاً چیست، با وازلین چه فرقی دارد و با پارافین چه نسبتی. در این مقاله این سه را با هم مقایسه می‌کنیم و انواع، مشخصات فنی و کاربردهای پترولاتوم را توضیح می‌دهیم.

پترولاتوم چیست؟

پترولاتوم مخلوطی از هیدروکربن‌های نفتی با زنجیره‌ی بلند است؛ ترکیبی از روغن معدنی و موم‌های نفتی (به‌ویژه موم‌های ریزبلور یا میکروکریستالین) که در دمای اتاق نه کاملاً جامد است و نه مایع، بلکه حالتی نرم و ژله‌مانند دارد. شماره‌ی ثبت شیمیایی آن (CAS) ‎8009-03-8 است. پترولاتوم در آب حل نمی‌شود و برخلاف چربی‌های گیاهی و حیوانی فاسد و تند نمی‌شود؛ نوع خام آن تیره است و بوی نفتی دارد، اما پس از تصفیه سفید، بی‌بو و بی‌مزه می‌شود.

عکس: Benff، ویکی‌مدیا کامنز، مجوز CC BY-SA 4.0

این نام در دو معنا به کار می‌رود:

• در پالایشگاه و بازار مواد اولیه: پترولاتوم به ماده‌ی خام، نرم و تیره‌ای گفته می‌شود که از موم‌گیری روغن‌های سنگین جدا می‌شود و هنوز تصفیه نشده است. این ماده یکی از خوراک‌های اصلی تولید وازلین است.
• در استانداردها و برچسب محصولات آرایشی: «Petrolatum» نام علمی و بین‌المللی همان وازلین تصفیه‌شده است. اگر روی برچسب کرمی INCI: Petrolatum نوشته شده باشد، منظور وازلین سفید تصفیه‌شده است، نه ماده‌ی خام.

پترولاتوم چگونه تولید می‌شود و چطور به وازلین تبدیل می‌شود؟

پترولاتوم یکی از خوراک‌های اصلی وازلین است؛ در کنار آن، پارافین مایع، پارافین وکس و موم‌های ریزبلور هم برای رسیدن به قوام و نقطه‌ی ذوب مورد نظر به کار می‌روند. مسیر کلی از نفت خام تا وازلین این است:

1. تقطیر نفت خام: نفت خام ابتدا در برج تقطیر اتمسفری و سپس در برج تقطیر در خلأ جدا می‌شود و یک باقی‌مانده‌ی سنگین روغنی از آن می‌ماند.
2. موم‌گیری (Dewaxing): هنگام موم‌گیری روغن‌های سنگین این باقی‌مانده، ماده‌ای نرم و موم‌مانند جدا می‌شود که همان پترولاتوم خام است.
3. تنظیم ترکیب: در صورت نیاز با پارافین مایع، پارافین وکس و موم‌های ریزبلور مخلوط می‌شود تا نرمی و نقطه‌ی ذوب مورد نظر به دست بیاید.
4. تصفیه و بی‌رنگ‌سازی: رنگ، بو و ترکیبات آروماتیک با هیدروژناسیون یا تصفیه‌ی اسیدی و خاک رنگبر گرفته می‌شود و پترولاتوم تیره به وازلین زرد یا سفید تبدیل می‌شود.

هرچه تصفیه عمیق‌تر باشد، محصول سفیدتر و بی‌بوتر است و آروماتیک‌های چندحلقه‌ای کمتری دارد. برای آشنایی با کل این زنجیره، مقاله‌ی مراحل تولید پارافین را بخوانید.

انواع پترولاتوم

• پترولاتوم خام: تیره و تصفیه‌نشده؛ عمدتاً خوراک واحدهای تولید وازلین است و برای مصرف مستقیم روی پوست مناسب نیست.
• پترولاتوم زرد (Yellow Petrolatum): تصفیه‌ی کمتر، رنگ کهربایی؛ برای برخی مصارف صنعتی و بهداشتی خاص.
• پترولاتوم سفید (White Petroleum Jelly): تصفیه‌ی عمیق، سفید و بی‌بو؛ همان وازلین سفید بهداشتی که در کرم‌ها و محصولات آرایشی و دارویی استفاده می‌شود. در بازار با نام White Petroleum Jelly و در فارماکوپه‌ی بریتانیا (BP) با نام White Soft Paraffin شناخته می‌شود.
• پترولاتوم صنعتی: تصفیه‌ی معمولی؛ برای ضدزنگ، روان‌کاری، کابل و صنایع فنی.

عکس: Kiyok، ویکی‌مدیا کامنز، مجوز CC BY-SA 3.0

تفاوت پترولاتوم، وازلین و پارافین

به زبان ساده: پترولاتوم خام پس از تصفیه به وازلین تبدیل می‌شود. وازلین از نظر سفتی بین پارافین مایع (کاملاً مایع) و پارافین وکس (کاملاً جامد) قرار دارد و در واقع ترکیبی از هر دو نوع هیدروکربن است.

مشخصات فنی پترولاتوم سفید (وازلین) مهرگستر

طبق برگه‌ی آنالیز، وازلین مهرگستر آزمون‌های فارماکوپه‌ی بریتانیا (BP 2016) شامل آروماتیک‌های چندحلقه‌ای، اسیدیته و قلیاییت و بو را با موفقیت گذرانده و خاکستر سولفاته‌ی آن کمتر از 0.05 درصد است. مقادیر دقیق هر محموله در برگه‌ی آنالیز همان محموله درج می‌شود.

کاربردهای پترولاتوم

صنایع آرایشی، بهداشتی و دارویی

پترولاتوم تصفیه‌شده ماده‌ای انسدادی (Occlusive) است؛ یعنی با پوشاندن سطح پوست جلوی تبخیر آب را می‌گیرد. به همین دلیل در این محصولات استفاده می‌شود:

• کرم‌های مرطوب‌کننده، کرم دست و پا و لوسیون
• بالم لب
• محصولات کودک
• پایه‌ی پمادهای دارویی (فقط گرید مطابق فارماکوپه)
• محصولات مو و آرایشی

کاربردهای خانگی وازلین را در مقاله‌ی وازلین برای چی خوبه بخوانید.

صنعت

• پوشش ضدزنگ ابزار، قطعات فلزی و قالب‌ها
• محافظت از سرباتری و اتصالات الکتریکی در برابر رطوبت
• پرکننده‌ی کابل‌های مخابراتی و عایق‌کاری
• روان‌کاری سبک قطعات فلزی و پلاستیکی
• نرم‌کننده‌ی چرم و تولید واکس و پولیش

نکات مهم در خرید پترولاتوم و وازلین

• گرید را با کاربرد بسنجید: برای پوست و محصولات آرایشی فقط پترولاتوم سفید (وازلین بهداشتی) مناسب است؛ پترولاتوم خام و صنعتی برای پوست مناسب نیست.
• برگه‌ی آنالیز بخواهید: نقطه‌ی قطره‌ای، نفوذپذیری مخروطی، رنگ و انطباق با فارماکوپه را بررسی کنید.
• نمونه بگیرید: نرمی و قوام را پیش از سفارش عمده در فرمول خود آزمایش کنید.
• بسته‌بندی: وازلین مهرگستر در بشکه‌های 20، 50 و 175 کیلوگرمی با درب رینگی، فلزی یا پلاستیکی، عرضه می‌شود.

برای خرید عمده‌ی وازلین سفید بهداشتی و صنعتی و دریافت برگه‌ی آنالیز، صفحه‌ی وازلین را ببینید یا با واحد فروش مهرگستر تماس بگیرید.

سوالات متداول

پترولاتوم چیست؟

پترولاتوم ماده‌ای نیمه‌جامد از روغن معدنی و موم‌های نفتی است که هنگام موم‌گیری روغن‌های سنگین در پالایشگاه به دست می‌آید و یکی از خوراک‌های اصلی تولید وازلین است.

آیا پترولاتوم همان وازلین است؟

پترولاتوم خام همان وازلین نیست؛ تیره و تصفیه‌نشده است و پس از تصفیه به وازلین تبدیل می‌شود. اما روی برچسب محصولات آرایشی، Petrolatum نام علمی همان وازلین سفید تصفیه‌شده است.

تفاوت پترولاتوم و پارافین چیست؟

پارافین وکس جامد و سخت است و پارافین مایع کاملاً مایع؛ پترولاتوم نیمه‌جامد و نرم است و از ترکیب روغن معدنی و موم‌ها، به‌ویژه موم‌های ریزبلور، تشکیل شده است.

آیا پترولاتوم برای پوست مناسب است؟

فقط پترولاتوم سفید تصفیه‌شده که با استانداردهای آرایشی یا فارماکوپه مطابقت دارد برای پوست مناسب است. پترولاتوم خام و گرید صنعتی را روی پوست استفاده نکنید.

پترولاتوم در صنعت چه کاربردی دارد؟

در پوشش‌های ضدزنگ، محافظت از اتصالات الکتریکی، پرکننده‌ی کابل‌ها، روان‌کاری سبک و تولید واکس و پولیش چرم.